fietsverlichting – technisch (3): de lichtbronnen – koplamp

Aansluitend op deel 2, blijven we bij verlichting op basis van een (naaf-)dynamo. “Lichtbronnen”, dat zijn er twee: koplamp en achterlicht, allebei met specifieke eisen.

Een koplamp dient zowel om te zien als om gezien te worden, terwijl het achterlicht enkel dient voor dat laatste. Eerst de wettelijke kant. De Belgische wegcode schrijft het volgende voor: “fietsers moeten tussen het vallen van de avond en het aanbreken van de dag, en in alle omstandigheden wanneer het niet meer mogelijk is duidelijk te zien tot op een afstand van ongeveer 200 meter, vooraan en achteraan een niet verblindend vast licht of knipperlicht voeren.”

Een degelijke koplamp moet meerdere dingen doen: voldoende licht geven, dat licht laten schijnen waar je het nodig hebt en niet verblindend zijn. In de veronderstelling dat onze ideale fiets al met een naafdynamo uitgerust is (deel 2), hebben we alvast de perfecte energiecentrale aan boord.

Het aanbod aan dynamogestuurde koplampen is zeer uitgebreid. De belangrijkste verschillen tussen die lampen zijn onder andere de volgende:

  • de soort lichtbron (vergeet gloeilampjes en halogeen; kies voor led)
  • de lichtopbrengst
  • de vorm van de lichtbundel
  • manueel of met sensor
  • en natuurlijk de degelijkheid en het gebruiksgemak

Een dynamokoplamp wordt doorgaans vast op de voorvork (kroonplaat) bevestigd. Dat heeft als grote voordeel dat je de lamp nooit kunt vergeten en dat diefstal ook niet zo evident is. Dat is belangrijk voor een opstappen-en-wegwezen fiets. De plaatsing zorgt er ook voor dat de kans op schade minimaal is.

Op mijn stadsfiets zat bij de aankoop (lang geleden) een Busch und Müller Lumotec Oval Senso. Tien jaar geleden ging deze lamp door voor één van de beste op de markt: halogeenlamp en met sensor, waardoor die automatisch in- en uitschakelt naargelang het omgevingslicht. Nu, zoveel jaren later, geeft de lamp nog steeds evenveel licht, maar vergeleken met wat er nu te krijgen is, is het maar een pover lampje. Vandaar: vergeet gloeilampjes en halogeen. Kies voor een ledlamp: deze is veel betrouwbaarder en heeft een veel hoger rendement (veel meer licht met hetzelfde vermogen). Het nadeel: indien de led er ooit eens de brui aan geeft, moet je een nieuwe koplamp kopen, want de onderdelen zijn niet te vervangen (behalve voor de uitzonderingen die thuis zijn in elektronica). De Lumotec maakt nu deel uit van de reservestukken en is vervangen door een Philips SafeRide lamp. De 17 lux is vervangen door 60 lux en een zeer brede en sterke lichtbundel is het logische gevolg.

Philips SaferideOm het in lichtwaarden (de lichtopbrengst) uit te drukken: de oude Oval Senso levert 17 lux, terwijl de hedendaagse opvolgers minstens 40 lux en tot 90 lux en meer opbrengen. Dat betekent véél licht! Hoeveel licht je nodig hebt, hangt af van waar je voornamelijk fietst. Voor elk doel bestaat wel een geschikte koplamp. Omdat een hogere opbrengst meestal direct samenhangt met de kostprijs, heeft het weinig zin om een extra krachtige lamp te monteren om in een stadscentrum te rijden (maar het mag wel). Zoiets zal enkel meer kosten, maar geen voordeel opleveren.

Even tussendoor (dit kun je overslaan als het je niet boeit): sommige fabrikanten geven de lichtstroom op (lumen), terwijl andere een indicatie geven van de lichtsterkte (lux). De eerste waarde duidt op de hoeveelheid licht die de bron geeft; de andere vertelt je hoeveel licht gemeten wordt op een bepaald oppervlak op een gegeven afstand. In de categorie “veredelde zaklampen” wordt meestal met lumen gewerkt: 1200 lumen klinkt veel beter dan 40 lux, niet? De reden hiervoor is dat zo”n “veredelde zaklamp” over een heel andere optiek beschikt en het licht niet stuurt naar de weg, maar naar zowat overal voor je. Er is dus veel meer licht nodig om tot eenzelfde verlichting van de weg te komen. Dit type verlichting is ideaal voor onverlichte bospaden en dergelijke (voor terreinfietsen in afgelegen gebieden), maar niet zo nuttig in een verstedelijkt gebied zoals Vlaanderen. Veel meer hierover kun je hier lezen.

Al dat licht dat de led produceert, moet dienen om de weg voor je te verlichten. Het heeft weinig zin om de helft van dat licht het zwerk in te sturen en tegenliggers te verblinden. Je hebt er niets aan, het wekt irritatie op en het kan je zelf ook verblinden (reflecties). Daar bovenop mag het ook niet volgens de wegcode. In die zin is “hoe groter de lichtopbrengst, hoe beter” ook niet correct.
Beter gericht betekent dat de lichtbundel zoals het heet “afgekapt” moet zijn. In het kort: de lichtbundel van een zaklamp vormt een cirkel. Er worden dikwijls zaklampen met een stuurhouder verkocht en dat betekent dat je een symmetrische lichtbundel projecteert, waarmee enerzijds een boel licht verloren gaat (verlicht de lucht, niet de weg) en anderzijds tegenliggers verblind kunnen worden. Handig voor mountainbikers in de bergen, maar niet geschikt voor stadsverkeer. Een fietskoplamp, ontwikkeld hiervoor, heeft een andere optiek, waardoor de lichtbundel neerwaarts gericht wordt en het licht stuurt naar waar het nodig is. Dit principe wordt al heel lang toegepast in autoverlichting.

lichtpatroon koplamp
lichtpatroon koplamp

Hoe die bundel gericht moet worden, hangt mee af van je fietsgewoonten. Wie (bijna) altijd in de bebouwde kom rijdt aan 15 tot 20 km/u, heeft andere behoeften dan de forens die aan hogere snelheden over onverlichte wegen rijdt. De eerste heeft vooral licht op ongeveer 10 m voor de fiets nodig, de andere moet een gebied ruim verder vooruit kunnen zien. En jawel: ook daarvoor zijn varianten te krijgen.
Blijven we bij ons voorbeeld – Busch und Müller – en we nemen daar één lijn uit, de Cyo T, dan heb je daar optisch twee versies in: eentje voor de stad en eentje voor daarbuiten. De eerste heeft een spiegel die een lichtvlek kort voor de fiets projecteert en zwakker licht in een ruimer veld, een witte reflector in het frontglas ingebouwd en een lichtopbrengst van 40 lux. De “sport”-versie projecteert het licht veel verder en geeft minder licht kort voor de fiets, heeft geen ingebouwde reflector en – omdat een groter veld belicht moet worden – levert 60 lux. Je ziet: voor wie in de stad rijdt, is die laatste een minder goed idee, want de putten voor je voorwiel worden minder goed verlicht.
Om het ingewikkelder te maken, kun je ook nog kiezen tussen versies met of zonder sensor (gaat automatisch aan en uit, dus daar hoef je al niet meer aan te denken) en versies met of zonder standlicht (blijft nog enkele minuten licht geven als je stopt).
Het kan ook veel eenvoudiger: omdat een led zo’n lange levensduur heeft, kan die lamp eigenlijk continu blijven werken. Geen aan/uit-schakelaar of sensor meer nodig dus en dat maakt de lamp goedkoper en betrouwbaarder (weer een component minder die stuk kan gaan). Let bij de onderstaande lamp op het “kapje” bovenaan: dat zorgt ervoor dat je zelf niet verblind wordt door de lamp.

Shutter Precision LS003
Shutter Precision LS003

Theoretisch zal zo’n lamp altijd wat meer weerstand geven, want de energie moet ergens vandaan komen en met een dynamo is de fietser uiteindelijk de energiebron. Praktisch merk je daar echter niets van: de dynamo vergt ongeveer 1W vermogen, terwijl een fietser makkelijk 75 W produceert. Een beetje wind of een lichte helling voel je veel meer dan de energie die je dynamo en licht opsouperen.

Er zijn ook heel wat andere varianten beschikbaar, afhankelijk van het gebruik. Bijvoorbeeld – om bij dezelfde fabrikant te blijven -: Busch und Müller maakt ook een ‘Luxos’ in twee uitvoeringen. De betere daarvan levert 80 lux en een heel breed lichtveld. Dat is ideaal op buitenwegen, omdat de bermen mee verlicht worden. Vooral op bochtige weken is dat erg nuttig, want je ziet de bochten tenminste.
Die lamp beschikt ook over een bedrade afstandsbediening, waarmee je een ‘floodlight’ kunt inschakelen. Zo beschik je kortstondig over nog meer licht. In die afstandsbediening zit ook een usb-voeding. Op die manier kun je, langs de koplamp om, bijvoorbeeld een smartphone opladen onderweg.
Ook over de zichtbaarheid is bij deze goed nagedacht: de optiek loopt zijwaarts wat door, waardoor de lamp over 180° zichtbaar is.
Helaas betaal je ook voor al dat moois.

Daarnaast heb je bij BuM nog een design-reeks met de naam IQ-X. Compacter, in aluminium uitgevoerd (zilver of zwart gelakt) en met een nog hogere lichtopbrengst. In die zin kun je zeggen dat de oudere Cyo echt verouderd is. Anderzijds moet je je afvragen of je dat meer licht nodig hebt; of de meerprijs ook meer kwaliteit inhoudt. Je kunt natuurlijk ook puur voor het design kiezen.

Auteur: JanG

kernlid Fietsersbond Gent

9 gedachten over “fietsverlichting – technisch (3): de lichtbronnen – koplamp”

  1. Enige kleine nadeel aan de automatische sensors (zonder manuele knop) is dat ze bij mistig weer de verlichting niet doen branden aangezien er nog voldoende omgevingslicht wordt ontvangen door de sensor. Het is en blijft een ‘licht’-sensor en geen ‘zicht’-sensor: iets waar ik bij de aankoop van m’n fiets niet echt bij had stilgestaan….

    1. Ikzelf ben geneigd om hiervan af te stappen. De lamp vraagt zo weinig vermogen dat je die gerust continu aan kunt laten staan. Het licht op de vouwfiets (die SP LS003 uit de laatste afbeelding) kan zelfs niet meer uitgeschakeld worden. Met een theoretische levensduur van de led van ettelijke 10.000en uren, is dat ook geen probleem.
      Daarnaast moet je natuurlijk nog je gezond verstand gebruiken.

  2. Ik fiets steeds met het licht aan. In eerste instantie (3 jaar geleden) reed ik overdag met licht tijdens de donkere dagen (november-maart). Maar nadat ik een fietser met voorlicht aan in een groep zag die duidelijk beter zichtbaar was en dit op een zeer zonnige zomerdag, heb ik besloten mijn lichten altijd aan te laten staan, dag en nacht, zomer en winter. De nieuwe auto’s rijden ook met dagrijlichten (vooraan), waarom zou ik dan niet met “dagrijlichten” fietsen. De kans dat de led verlichting het vroegtijdig voor bekeken houdt is, zoals JanG schrijft, zeer klein.

    1. Precies, Ronnius. Ik laat mijn koplamp ook steeds branden. Na een tijdje stilstaan in de fietsenstalling gaat ze automatisch uit. Alleen zetten sommige andere fietsers goedbedoeld mijn koplamp uit….

    2. En ik betwijfel zeer sterk dat dit een werkelijke bijdrage levert tot de totale verkeersveiligheid, integendeel. Ik ben ook tegenstander van dagrijlichten bij wagens en hoewel er nog geen onderzoeken zijn om het te onderbouwen zorgen zulke lichten waarschijnlijk eerder voor minder veiligheid (ook voor fietsers) dan voor meer veiligheid.

      1. Nut of onnut, in elk geval zal ik nooit bij het intreden van het duister te laat de lichten aanzetten. Ook bij donkere dagen zoals deze week bleken zelfs auto’s, zonder lichten aan, veel moeilijker te zien, zelfs om 12 uur ’s middags.

  3. Net als Ronnius rijd ik constant met verlichting, met de hedendaagse techniek is dit geen enkel probleem meer. Een naafdynamo heeft een zeer hoog rendement en vraagt zeer weinig extra energie en is dus ideaal om de stroom op te wekken voor je verlichting en dan is het maar een kleine stap om steeds met verlichting te rijden. Er zijn nu trouwens ook al koplampen ter beschikking waar extra ledjes ingebouwd zijn die als dagrijlicht functioneren.

    1. Op mijn velomobiel plaatste ik zo’n koplamp (een BuM Cyo T). Achteraf gezien is dat zinloos: je kunt evengoed gewoon je licht aan laten staan. Het argument dat die dagrijleds minder stroom vragen houdt geen steek in combinatie met een naafdynamo. Het maakt de lamp wel complexer en duurder.

  4. Een koplamp zou niet mogen verblinden, maar nadat ik met mijn sterke koplamp eens bijna aangereden werd door een bestuurder van rechts (ik reed op een voorrangsweg) kan het me niet meer schelen dat ik ze wat hoger richt. Beter wat irritatie dan aangereden worden door de zoveelste ‘blinde’ chauffeur.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: